Doorgaan naar hoofdcontent

Verwerpelijke schoonheid?


Leni Riefenstahl

Afgelopen week heb ik de verzamelde films van Leni Riefenstahl per post ontvangen. Nadat ik op televisie fragmenten van haar werk had gezien, wilde ik haar films eens in het geheel zien. Als eerste film heb ik Triumph Des Willens bekeken. Deze film wordt beschouwd als een van de belangrijkste films van het Derde Rijk. Het is een propagandafilm die gewijd is aan de verheerlijking van Adolf Hitler. Riefenstahl schreef filmgeschiedenis door baanbrekende camera- en montagetechnieken. De vraag die ik mezelf stelde was of het moreel verantwoord is om "oog te hebben voor de schoonheid van iets dat verwerpelijk is", zoals mijn vrouw Kitty het zo mooi verwoordde.

Veel kunst is ontstaan doordat machthebbers kunstenaars opdrachten gaven om iets voor hen te maken. Soms ging het daarbij om het weergeven van overwinningen in opdracht van de overwinnaar. Dat kon daarbij gaan om de verheerlijking van een koning, farao of kerkelijk heerser. Soms waren het ijdele portretten, gebruiksvoorwerpen of interieurattributen voor vergelijkbare lieden. Naarmate het langer geleden is, vergeten we gemakshalve de ellende die er destijds onloskoppelbaar aan verbonden moet zijn geweest. De kunstenaars waren in veel gevallen anoniem en derhalve niet persoonlijk aan te spreken op hun producten. Hoewel er sprake was van duidelijke propaganda beoordelen wij die kunst op haar esthetische hoedanigheid. De ethiek van handelen wordt niet ter sprake gebracht als wij het Tapijt van Bayeux bewonderen. De Zuil van Trajanus is natuurlijk schitterend, maar de overwinningen van Trajanus gingen gepaard met veel geweld en verdriet. De overwinnaar heeft altijd gelijk.

Riefenstahl is na de Tweede Wereldoorlog door rechters niet verantwoordelijk geacht voor nazimisdaden. Zij kreeg van het gerechtshof het predicaat Mitläuferin. Als ik de film bekijk zie ik mooie beelden, saamhorigheid, verheerlijking van de heroïek van het soldatenleven, kameraadschap en de afwezigheid van verschrikkingen die haast onvermijdelijk gekoppeld zijn aan de Nazi's. Het is een film die ook past in de bombastische stijl van de Russische cineast Sergej Eisenstein. De vraag is dus of de kunstenaar opdrachten mag aannemen die gebruikt worden voor propagandadoeleinden. Eisenstein verfilmde de revolutie van de communisten; Prokofiev en Sjostakovitsj schreven ook in opdracht van het regime dat tijdens hun leven regeerde.

Achteraf is het gemakkelijk oordelen. We kijken terug, overzien hetgeen er gebeurd is en vormen een oordeel. Meestal hebben verschrikkingen als de verwoestende en misselijkmakende Nazi-hegemonie een lange aanloop en een complexe aanleiding. Het is de vraag of we de kunstenaar het kwalijk kunnen nemen dat hij zaken niet overziet. Het is ook de vraag of wij alle complexe bewegingen kunnen overzien. Of ligt het allemaal een stuk ingewikkelder dan we kunnen weten.

Riefenstahl heeft moeten boeten voor haar aandeel in de propagandamachine van de Nazi's. Na de Tweede Wereldoorlog heeft ze weinig opdrachten gekregen. Haar films laten een vertekend beeld zien van de periode in de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog. Ik kan wel begrijpen dat bezoekers van de film, in die beginjaren van de film en met de opkomst van bioscopen, graag deel wilden uitmaken van hetgeen hen getoond werd. Het gaf uiting aan de hoop op een beter leven en gaf een duidelijk en overzichtelijk beeld van de toekomstige staat. Het begrip voor het succes van Hitler kwam niet uit de lucht vallen, al doet het begin van de film ons het tegendeel geloven. Het geeft ons inzicht in de aanpak van de Nazi's. Alleen daarom zijn de films de moeite van het kijken waard. Daarnaast is het prachtig gefilmd en gemonteerd. Mogen we oog hebben voor de schoonheid van iets dat verwerpelijk is?

Reacties

Populaire posts van deze blog

Nikkers en negers in kinderboekjes

Bij het opruimen van onze "rommel" kamer vond ik tussen mijn oude kinderboeken een typisch 60-er jaren boekje: Oki en Doki bij de nikkers door Henri Arnoldus (1919-2002) en Carel Willem (Carol) Voges (1925-2001). Het zijn de kinderboekjes waarmee mijn generatie is opgevoed en die mijn leeftijdgenoten bekend moeten voorkomen.

Nee, de negers slapen niet.
"Jammer, dat de blanke mensen niet op ons eiland komen, anders..."
"Anders aten we ze op!" roepen de negers, die rond de hut van het opperhoofd zitten. "Blanke mensen smaken fijn," zegt het opperhoofd. Hij likt zijn lippen eens af.

Het is het tijdperk van de Bimbo-box, die ik in mijn blog Achter de feiten aan al eens vermeldde. Het is om je wild voor te schamen. Het is pas 50 jaar geleden dat dit soort boekjes bon ton waren. Godfried Bomans (1913-1971) schreef De Avonturen van Pa Pinkelman en ook deze boekjes werden geïllustreerd door Carol Voges. Er was sprake van een mateloze onnozelheid, onwetendh…

Non-conformisme

Ik heb een zwak voor mensen die zich non-conformistisch opstellen. Zij geven onze wereld kleur en zorgen er telkens voor dat ons referentiekader wordt doorbroken, gewild of ongewild. Zo kan ik veel plezier beleven als product en functie door non-conformisten worden losgekoppeld. Bekende voorbeelden zijn natuurlijk Duchamp met zijn pissoir, zijn kruk met wiel of Picasso met zijn zadel en fietsstuur. De kunstenaar koppelt de onderdelen los van hun functie en er ontstaat een nieuwe realiteit waarbij het nieuwe beeld een andere betekenis krijgt. Het is maar hoe je naar de diverse onderdelen kunt kijken.

De kunstenaar is volgens mij niet op zoek naar nieuwe functies of nieuwe beelden. Hij gebruikt wat hij in zijn omgeving ziet. Picasso ging bijna associatief te werk. Ik heb thuis de DVD "Le Mystère Picasso" en daarin is te zien hoe Picasso van het een op het ander komt. Hij produceert omdat hij niet anders kan, het ligt in zijn aard opgesloten om met beelden bezig te zijn.

Nieuwe…

Omdenken, het overwegen meer dan waard

Omdenken is een andere manier om naar de werkelijkheid te kijken. We kunnen door omdenken anders tegen problemen aankijken. Dit omdenken is voortgekomen uit het besef dat wij zelf onderdeel van het probleem zijn. Problemen bestaan namelijk als wij het moeilijk vinden om het beeld van wat het zou moeten zijn los te laten, om open te staan voor wat is of zou kunnen zijn. Uitgangspunt bij omdenken is dat als we het gevoel hebben dat we steeds vaster in het probleem draaien als we op een bepaalde manier op de werkelijkheid drukken, we beter eens de andere kant op kunnen bewegen. Omdenken levert vaak verrassende inzichten op en is eigenlijk niet meer of minder dan het stoppen met het zogenaamde vastdenken.

Als je handelen baseert op iets wat je níet wilt (een probleem), is de kans groot dat je in een neerwaartse spiraal belandt. Je bent dan als het ware bezig aan het dweilen met de kraan open. Bovendien is er meestal sprake van het waterbed-effect: druk ergens op het waterbed en ergens and…