Doorgaan naar hoofdcontent

Creatief denken

Het is opvallend hoeveel mensen het moeilijk vinden om de gesloten modus van het alledaagse en het bekende te doorbreken. Heel vaak blijven we ons beproefde handelingen en denkprocessen herhalen en bekijken we onze bezigheden, gewoontes en tradities op routinematige wijze. Menig discussie over Zwarte Pieten, Islam, allochtonen, vluchtelingen of de zorg is daarvan een treffend voorbeeld. Onze hersenen creëren patronen van alle informatie die via onze zintuigen binnenkomt. Geen wonder dat ons denken en handelen vervolgens zo graag die patronen volgen. Het plezierige aan routine is dat dit varen op onze automatische piloot voorspelbaar is, niet veel denkkracht en dus ook niet veel energie kost. Die energie kun je dan weer anders inzetten. Maar vaste patronen beperken ook onze mogelijkheden. Creatief denken kan ons helpen om onze mogelijkheden te verruimen en om zo meer plezier in ons bestaan te genereren.

Het creatieve proces verloopt niet altijd even soepeltjes; ideeën komen niet altijd vanzelf opborrelen. Zo is het creatieve denkproces meestal resultante van hard werken, experimenteren, fouten maken, reflecteren en het laten rusten en weer oppakken. Het is een, op de juiste momenten, schakelen tussen de gesloten modus van de routine en de open modus van het creatieve. De grootste blokkade voor creativiteit is meestal de angst voor verandering en het onbekende.

Bij creativiteit draait het juist om het doorbreken van patronen en gewoontes. Omdat onze hersenen hun kracht halen uit deze patronen, is creatief denken vaak zo lastig. Iedereen kan echter creatief denken; dat is niet alleen voorbehouden aan kunstenaars. Bij creatief denken nodig je jezelf uit om vooral buiten de geëigende paden te treden en de weg waarop je de wereld beziet te veranderen. Combineer alles wat je weet met alles wat je weet; is daarbij een goed devies.

Kunstenaars als Marcel Duchamp doen dit door te spelen met context, functie, positie en structuur. Een urinoir hangt (=positie) normaal gesproken in een mannentoilet (=context), mannen kunnen er relatief gemakkelijk urineren (=functie) en het is gemaakt van porselein (= structuur). Duchamps legt (andere positie) het urinoir in een museum (andere context) waarbij het om de vorm gaat (niet meer de oorspronkelijke functie) en laat het materiaal porselein (structuur) onaangetast. Losgekoppeld van functie en en in een andere context zie je het urinoir ineens anders. Zo kan creativiteit dus in de kunst werken.

In sprookjes worden de vier bovengenoemde elementen ook veranderd, waardoor we ook ineens anders tegen de werkelijkheid aankijken. Een kikker is voor veel mensen een groen dier, zit op een lelieblad in een vijver en vangt vliegen. Creativiteit gaat over "vrij" denken: een kikker kan alles zijn! Óók een betoverde prins die door een kus van het mooie meisje transformeert in een ideale huwelijkspartner. Wie zegt dat een kikker altijd groen moet zijn en vliegen vangt?! Hiermee doorbreken we de begrenzingen van onze hersenen en van wat wij als werkelijkheid beschouwen. Alle mogelijkheden zijn hierbij ook meteen mogelijke realiteiten geworden.

Creatief denken is pure vrijheid van denken. Creativiteit is als het synoniem van Vrijheid te bestempelen; daarom zijn totalitaire regimes zo bang voor kunstenaars. Creativiteit is vrijheid in denken en dat kun je niet beteugelen. Om met Albert Einstein te spreken: "Logica brengt je van A naar B, fantasie brengt je overal."

Reacties

Populaire posts van deze blog

Nikkers en negers in kinderboekjes

Bij het opruimen van onze "rommel" kamer vond ik tussen mijn oude kinderboeken een typisch 60-er jaren boekje: Oki en Doki bij de nikkers door Henri Arnoldus (1919-2002) en Carel Willem (Carol) Voges (1925-2001). Het zijn de kinderboekjes waarmee mijn generatie is opgevoed en die mijn leeftijdgenoten bekend moeten voorkomen.

Nee, de negers slapen niet.
"Jammer, dat de blanke mensen niet op ons eiland komen, anders..."
"Anders aten we ze op!" roepen de negers, die rond de hut van het opperhoofd zitten. "Blanke mensen smaken fijn," zegt het opperhoofd. Hij likt zijn lippen eens af.

Het is het tijdperk van de Bimbo-box, die ik in mijn blog Achter de feiten aan al eens vermeldde. Het is om je wild voor te schamen. Het is pas 50 jaar geleden dat dit soort boekjes bon ton waren. Godfried Bomans (1913-1971) schreef De Avonturen van Pa Pinkelman en ook deze boekjes werden geïllustreerd door Carol Voges. Er was sprake van een mateloze onnozelheid, onwetendh…

Non-conformisme

Ik heb een zwak voor mensen die zich non-conformistisch opstellen. Zij geven onze wereld kleur en zorgen er telkens voor dat ons referentiekader wordt doorbroken, gewild of ongewild. Zo kan ik veel plezier beleven als product en functie door non-conformisten worden losgekoppeld. Bekende voorbeelden zijn natuurlijk Duchamp met zijn pissoir, zijn kruk met wiel of Picasso met zijn zadel en fietsstuur. De kunstenaar koppelt de onderdelen los van hun functie en er ontstaat een nieuwe realiteit waarbij het nieuwe beeld een andere betekenis krijgt. Het is maar hoe je naar de diverse onderdelen kunt kijken.

De kunstenaar is volgens mij niet op zoek naar nieuwe functies of nieuwe beelden. Hij gebruikt wat hij in zijn omgeving ziet. Picasso ging bijna associatief te werk. Ik heb thuis de DVD "Le Mystère Picasso" en daarin is te zien hoe Picasso van het een op het ander komt. Hij produceert omdat hij niet anders kan, het ligt in zijn aard opgesloten om met beelden bezig te zijn.

Nieuwe…

In memoriam Jan Jansen

Ik ontving eergisteren het bericht dat dirigent Jan Jansen afgelopen zaterdag 24 mei 2014 op 90-jarige leeftijd is overleden. Van Rose-Rie, zijn dochter die bij mij in het Zuid-Nederlands Kamerkoor zingt, had ik vorige week al gehoord dat het niet goed ging met hem. Toch kwam het bericht van het overlijden onverwacht voor me.

Jan Jansen was een begrip in Tilburg toen ik als 18-jarige jongeman aan het conservatorium kwam studeren. Mijn vrouw Kitty en haar moeder Trudy zongen bij Jan in zijn koren en hij was ook leraar aan het Paulus Lyceum waar Kitty van hem muziekles kreeg. Ik zou hem veel later opvolgen als muziekdocent aan die school. Jan was meer dirigent dan muziekdocent en hij werd geroemd om zijn initiatieven, zijn humor en vakmanschap. Ik keek op tegen Jan en ik heb destijds geen contact met hem (durven) zoeken ondanks het feit dat wij niet ver van elkaar woonden. Daar heb ik wel spijt van maar gedane zaken nemen geen keer. Vorig jaar heb ik hem opgezocht en we hadden een aller…