Doorgaan naar hoofdcontent

Onoverwinnelijk kerstfeest

Het woord "Kerstmis" betekende in eerste instantie "Mis" (Latijn: Missa) "van Kerst" (= Middelnederlandse vorm van het Grieks-Latijnse "Chistus"). Later kreeg "Mis"  de betekenis van "feestdag". Kerstmis is dus te vertalen als "Feestdag van Christus", maar zoals gewoonlijk liggen zaken niet zo eenvoudig als ze op het eerste gezicht lijken.

Als bron van leven is de zon een voorwerp van eerbiedige aandacht en verering geweest. Tot de belangrijkste waarnemingen behoorde het feit dat de daling van de middaghoogte van de zon in de winter op een gegeven moment ophield. Dit is het moment van de zonnestilstand of het wintersolstitium. Voor de bewoner van het noordelijk halfrond betekende dat het wonder van de langverwachte zonnekeer. Vanaf die dag gaan de dagen weer lengen. Langzaam maar zeker keert de onoverwinnelijke zon (Sol Invictus) terug. Nieuwe warmte en nieuw leven worden daardoor aangekondigd. Vanouds werd de terugkeer van de zon gevierd met feesten en mysteriën die in verband werden gebracht met de verschijning (Epiphania) of geboorte (Natalis) van een onoverwinnelijke en lichtbrengende godheid (Natalis [Solis] Invicti).

De Romeinen kenden voor het begin van onze jaartelling twee winterfeesten: één oeroud feest dat volgens de nieuwe jaartelling van Julius Caesar in 43 voor Christus op 6 januari viel (en niet correspondeerde met de feitelijke zonnewende), en één dat daarmee wél overeenkwam en op 25 december werd gevierd. Deze feesten werden in de christelijke wereld met datum en al overgenomen en gekerstend: 25 december werd het geboortefeest van het Christuskind als zon van gerechtigheid (Sol Iustitiae) en 6 januari werd het feest van de openbaring (Epiphania) van zijn goddelijkheid aan de heidense wereld, die het kind kwamen aanbidden bij monde van de wijze drie koningen uit het Oosten.

In menig kerstlied komt de tekst "Kyrie eleison" voor. Maar "Kyrios" was ook de oorspronkelijke titel voor de onoverwinnelijke zon en "Kyrie eleison" was de smeekbede die de knielende heidenen, samen met vele christenen, nog tot in de 5de-eeuw tot de opgaande zon richtten. Paus Leo de Eerste (440-461) voelde zich in een kerstpreek zelfs nog verplicht erop te wijzen dat het feest van 25 december voor de ware gelovige geen zonnefeest is, maar het feest van Christus' geboorte.

Onze smul- en braspartijen aan het einde van het jaar sluiten ook aan op oude feesten. In dit geval op de traditie van de Germaanse jacht- en slachtfeesten en de offermaaltijden voor de vruchtbaarheidsgod. Ze kregen dezelfde betekenis als bij de Romeinen: wie op de eerste dag van de nieuwe kalender lekker eet, kan erop rekenen dat het hem het hele verdere jaar goed gaat. Nieuwjaarsgeschenken en -wensen hebben een soortgelijke waarde als voorteken.

Ik las onlangs dat de ontkerkelijking ook dit jaar weer was toegenomen. Misschien heeft dat voor het van oorsprong heidense kerstfeest niet zulke ingrijpende gevolgen als je op het eerste gezicht zou denken. Ik heb het vermoeden dat dit oeroude zonnenwendefeest voorlopig nog wel gevierd zal blijven worden. Ik wens u allen veel "Vrede ende Vrolicheyt". Eet smakelijk!

Reacties

Populaire posts van deze blog

Nikkers en negers in kinderboekjes

Bij het opruimen van onze "rommel" kamer vond ik tussen mijn oude kinderboeken een typisch 60-er jaren boekje: Oki en Doki bij de nikkers door Henri Arnoldus (1919-2002) en Carel Willem (Carol) Voges (1925-2001). Het zijn de kinderboekjes waarmee mijn generatie is opgevoed en die mijn leeftijdgenoten bekend moeten voorkomen.

Nee, de negers slapen niet.
"Jammer, dat de blanke mensen niet op ons eiland komen, anders..."
"Anders aten we ze op!" roepen de negers, die rond de hut van het opperhoofd zitten. "Blanke mensen smaken fijn," zegt het opperhoofd. Hij likt zijn lippen eens af.

Het is het tijdperk van de Bimbo-box, die ik in mijn blog Achter de feiten aan al eens vermeldde. Het is om je wild voor te schamen. Het is pas 50 jaar geleden dat dit soort boekjes bon ton waren. Godfried Bomans (1913-1971) schreef De Avonturen van Pa Pinkelman en ook deze boekjes werden geïllustreerd door Carol Voges. Er was sprake van een mateloze onnozelheid, onwetendh…

In memoriam Jan Jansen

Ik ontving eergisteren het bericht dat dirigent Jan Jansen afgelopen zaterdag 24 mei 2014 op 90-jarige leeftijd is overleden. Van Rose-Rie, zijn dochter die bij mij in het Zuid-Nederlands Kamerkoor zingt, had ik vorige week al gehoord dat het niet goed ging met hem. Toch kwam het bericht van het overlijden onverwacht voor me.

Jan Jansen was een begrip in Tilburg toen ik als 18-jarige jongeman aan het conservatorium kwam studeren. Mijn vrouw Kitty en haar moeder Trudy zongen bij Jan in zijn koren en hij was ook leraar aan het Paulus Lyceum waar Kitty van hem muziekles kreeg. Ik zou hem veel later opvolgen als muziekdocent aan die school. Jan was meer dirigent dan muziekdocent en hij werd geroemd om zijn initiatieven, zijn humor en vakmanschap. Ik keek op tegen Jan en ik heb destijds geen contact met hem (durven) zoeken ondanks het feit dat wij niet ver van elkaar woonden. Daar heb ik wel spijt van maar gedane zaken nemen geen keer. Vorig jaar heb ik hem opgezocht en we hadden een aller…

Het bijzondere van het gewone

'Es gibt keine Wirklichkeit, als die, die wir in uns haben' (Hermann Hesse, Demian)
Doordat Olivia steeds beter gaat praten en ook verbanden gaat leggen en benoemen, wordt mijn fantasie op aangename wijze gestimuleerd. Niet in de betekenis dat ik wegdroom of er zomaar op los fantaseer. Nee, ik realiseer me, door haar opmerkingen, dat de werkelijkheid meer dimensies heeft dan ik met mijn sjabloondenken meen waar te nemen.

Door mijn (levens)ervaring duid ik alles aan de hand van hetgeen ik eerder heb waargenomen en denk te kennen. Ik leg als het ware een sjabloon op de werkelijkheid van mijn omgeving. Ik herken de algemene vorm, beoordeel het razendsnel als een exemplaar van de soort en ga in veel gevallen voorbij aan het specifiek eigene van wat ik zie. Dat is goed te begrijpen en ik houd mezelf voor dat dit heel normaal is. Je hoofd zou overlopen als je alles als uniek zou gaan zien. Daarom volsta ik met een globalere aanduiding van wat ik (her)ken: boom, man, struik, insect... I…