Doorgaan naar hoofdcontent

Conceptualisme



In 1917 was er in New York door de Society of Independent Artists een grote expositie van moderne kunst georganiseerd : de Independents Exhibition. Zij verzetten zich tegen de in hun ogen verstikkende en conservatieve National Academy of Design. Marcel Duchamp (1887-1968) was, behalve bestuurslid van deze vereniging, medeorganisator van deze expositie. Hij stuurde een urinoir in dat hij ontdeed van zijn functionele doel door dit object als readymade horizontaal in plaats van verticaal te exposeren. Hij signeerde het urinoir met het pseudoniem R. Mutt 1917 en noemde zijn inzending Fountain. Het was een provocatie van de hoogste orde; een urinoir werd als stuitend en vulgair gevonden. Duchamp stak de draak met academici en critici die pretendeerden te weten wat "kunst" en "goede smaak" inhield.

Over het pseudoniem R. Mutt doen enkele verhalen de ronde. Zo zou Mutt een verbastering van Mott zijn, de winkel waar Duchamp het urinoir gekocht zou hebben. Een andere uitleg is dat Mutt zou verwijzen naar de dagelijks verschijnende strip Mutt and Jeff in de San Francisco Chronicle. De hoofdfiguren hierin waren A. Mutt, een domme bedrieger die snel rijk wilde worden, en Jeff, een goedgelovig hulpje. Omdat Duchamp met zijn ingezonden kunstwerk Fountain de academici en critici wilde bruuskeren, is de verwijzing naar deze stripfiguur wel aannemelijk voor mij.

Marcel Duchamp is door dit schandaal voorgoed gekoppeld aan de opkomst van de moderne kunst. Duchamp heeft erg veel invloed gehad op onze perceptie van wat kunst en de plaats van de kunstenaar in de (kunst)wereld eigenlijk is. Hij stelde de begrippen "kunstwerk" en "kunstenaar" ter discussie en ging daarbij provocerender te werk dan ooit daarvoor was gedaan. Voor Duchamp kwam het "idee" op de eerste plaats. Als kunstenaar kun je context en betekenis veranderen en iets tot kunst verheffen door bijvoorbeeld het functionele doel te ontnemen aan gebruiksvoorwerpen. Een urinoir hangt (=positie) normaal gesproken in een mannentoilet (=context), mannen kunnen er relatief gemakkelijk urineren (=functie) en het is gemaakt van porselein (= structuur). Duchamps legt (andere positie) het urinoir in een museum (andere context) waarbij het om de vorm gaat (niet meer de oorspronkelijke functie) en laat het materiaal porselein (structuur) onaangetast. Losgekoppeld van functie en in een andere context zie je het urinoir ineens anders.

In wezen kon voor Duchamp dus alles kunst zijn, zolang de kunstenaar dat zei. De rol van de kunstenaar in de samenleving leek voor hem op die van de filosoof. De ideeën van de kunstenaar hadden dus geen ander functioneel doel dan zichzelf te zijn als commentaar op de wereld. We spreken dan over "conceptualisme". Voor de conceptuele kunstenaar is het kunstwerk vooral een uitdaging aan het intellect. Begrippen als "mooi" of "lelijk" doen er voor sommigen dan ook niet toe; het "idee" telt.

Fountain is nooit in het openbaar getoond. Het verhaal gaat dat Fountain door een walgend commissielid verbrijzeld is om het tonen van het kunstwerk onmogelijk te maken. Een foto uit die tijd door Alfred Stieglitz, een gerespecteerd lid van de kunstwereld, bewijst dat het voorwerp bestaan heeft en dat het als "kunstwerk" aangemerkt werd. Zowel de oorspronkelijke readymade als de foto zijn verdwenen. Er zijn veel kopieën van Duchamp's Fountain bekend en het werk heeft grote invloed gehad op volgende generaties. Het bewijst zijn stelling dat de kunst niet in het voorwerp op zich schuilt, maar in het "idee".


Reacties

Populaire posts van deze blog

Nikkers en negers in kinderboekjes

Bij het opruimen van onze "rommel" kamer vond ik tussen mijn oude kinderboeken een typisch 60-er jaren boekje: Oki en Doki bij de nikkers door Henri Arnoldus (1919-2002) en Carel Willem (Carol) Voges (1925-2001). Het zijn de kinderboekjes waarmee mijn generatie is opgevoed en die mijn leeftijdgenoten bekend moeten voorkomen.

Nee, de negers slapen niet.
"Jammer, dat de blanke mensen niet op ons eiland komen, anders..."
"Anders aten we ze op!" roepen de negers, die rond de hut van het opperhoofd zitten. "Blanke mensen smaken fijn," zegt het opperhoofd. Hij likt zijn lippen eens af.

Het is het tijdperk van de Bimbo-box, die ik in mijn blog Achter de feiten aan al eens vermeldde. Het is om je wild voor te schamen. Het is pas 50 jaar geleden dat dit soort boekjes bon ton waren. Godfried Bomans (1913-1971) schreef De Avonturen van Pa Pinkelman en ook deze boekjes werden geïllustreerd door Carol Voges. Er was sprake van een mateloze onnozelheid, onwetendh…

In memoriam Jan Jansen

Ik ontving eergisteren het bericht dat dirigent Jan Jansen afgelopen zaterdag 24 mei 2014 op 90-jarige leeftijd is overleden. Van Rose-Rie, zijn dochter die bij mij in het Zuid-Nederlands Kamerkoor zingt, had ik vorige week al gehoord dat het niet goed ging met hem. Toch kwam het bericht van het overlijden onverwacht voor me.

Jan Jansen was een begrip in Tilburg toen ik als 18-jarige jongeman aan het conservatorium kwam studeren. Mijn vrouw Kitty en haar moeder Trudy zongen bij Jan in zijn koren en hij was ook leraar aan het Paulus Lyceum waar Kitty van hem muziekles kreeg. Ik zou hem veel later opvolgen als muziekdocent aan die school. Jan was meer dirigent dan muziekdocent en hij werd geroemd om zijn initiatieven, zijn humor en vakmanschap. Ik keek op tegen Jan en ik heb destijds geen contact met hem (durven) zoeken ondanks het feit dat wij niet ver van elkaar woonden. Daar heb ik wel spijt van maar gedane zaken nemen geen keer. Vorig jaar heb ik hem opgezocht en we hadden een aller…

Ik had een droom (2)

Vannacht trof ik Dante op de stadsmuur van het Italiaanse plaatsje Lucca. Dante stelde me voor om samen het glas te heffen aan het pleintje waar het standbeeld van Puccini is geplaatst. Weldra zaten we in de stralende zon met een glas rode wijn in onze hand.

Dante:
Zullen we ons gesprek van gisteren voortzetten?

Ik:
Fijn, ik verheug me erop en ik ben zeer vereerd dat je na gisteren nog met me wilt praten.

Dante:
Natuurlijk! We hebben het gehad over het Heelal en over het multiversum. Ik moest erover denken, het is zo anders dan ik gewend ben om er tegenaan te kijken.

Ik:
Daar kan ik me alles bij voorstellen. Maar of je er op jouw manier over nadenkt, of op de manier van Hawking en Mlodinov, het blijft uiteindelijk ons bevattingsvermogen te boven gaan. En het model dat jij hanteert, heeft als grote voordeel dat ik het enigszins wél kan begrijpen.

Dante:
Dat bedoelde ik gisternacht ook te zeggen met mijn opmerking dat Hawking en Mlodinov het ook niet 'weten'.

Ik:
Dat begreep ik al en ik moe…