Doorgaan naar hoofdcontent

Conceptualisme



In 1917 was er in New York door de Society of Independent Artists een grote expositie van moderne kunst georganiseerd : de Independents Exhibition. Zij verzetten zich tegen de in hun ogen verstikkende en conservatieve National Academy of Design. Marcel Duchamp (1887-1968) was, behalve bestuurslid van deze vereniging, medeorganisator van deze expositie. Hij stuurde een urinoir in dat hij ontdeed van zijn functionele doel door dit object als readymade horizontaal in plaats van verticaal te exposeren. Hij signeerde het urinoir met het pseudoniem R. Mutt 1917 en noemde zijn inzending Fountain. Het was een provocatie van de hoogste orde; een urinoir werd als stuitend en vulgair gevonden. Duchamp stak de draak met academici en critici die pretendeerden te weten wat "kunst" en "goede smaak" inhield.

Over het pseudoniem R. Mutt doen enkele verhalen de ronde. Zo zou Mutt een verbastering van Mott zijn, de winkel waar Duchamp het urinoir gekocht zou hebben. Een andere uitleg is dat Mutt zou verwijzen naar de dagelijks verschijnende strip Mutt and Jeff in de San Francisco Chronicle. De hoofdfiguren hierin waren A. Mutt, een domme bedrieger die snel rijk wilde worden, en Jeff, een goedgelovig hulpje. Omdat Duchamp met zijn ingezonden kunstwerk Fountain de academici en critici wilde bruuskeren, is de verwijzing naar deze stripfiguur wel aannemelijk voor mij.

Marcel Duchamp is door dit schandaal voorgoed gekoppeld aan de opkomst van de moderne kunst. Duchamp heeft erg veel invloed gehad op onze perceptie van wat kunst en de plaats van de kunstenaar in de (kunst)wereld eigenlijk is. Hij stelde de begrippen "kunstwerk" en "kunstenaar" ter discussie en ging daarbij provocerender te werk dan ooit daarvoor was gedaan. Voor Duchamp kwam het "idee" op de eerste plaats. Als kunstenaar kun je context en betekenis veranderen en iets tot kunst verheffen door bijvoorbeeld het functionele doel te ontnemen aan gebruiksvoorwerpen. Een urinoir hangt (=positie) normaal gesproken in een mannentoilet (=context), mannen kunnen er relatief gemakkelijk urineren (=functie) en het is gemaakt van porselein (= structuur). Duchamps legt (andere positie) het urinoir in een museum (andere context) waarbij het om de vorm gaat (niet meer de oorspronkelijke functie) en laat het materiaal porselein (structuur) onaangetast. Losgekoppeld van functie en in een andere context zie je het urinoir ineens anders.

In wezen kon voor Duchamp dus alles kunst zijn, zolang de kunstenaar dat zei. De rol van de kunstenaar in de samenleving leek voor hem op die van de filosoof. De ideeën van de kunstenaar hadden dus geen ander functioneel doel dan zichzelf te zijn als commentaar op de wereld. We spreken dan over "conceptualisme". Voor de conceptuele kunstenaar is het kunstwerk vooral een uitdaging aan het intellect. Begrippen als "mooi" of "lelijk" doen er voor sommigen dan ook niet toe; het "idee" telt.

Fountain is nooit in het openbaar getoond. Het verhaal gaat dat Fountain door een walgend commissielid verbrijzeld is om het tonen van het kunstwerk onmogelijk te maken. Een foto uit die tijd door Alfred Stieglitz, een gerespecteerd lid van de kunstwereld, bewijst dat het voorwerp bestaan heeft en dat het als "kunstwerk" aangemerkt werd. Zowel de oorspronkelijke readymade als de foto zijn verdwenen. Er zijn veel kopieën van Duchamp's Fountain bekend en het werk heeft grote invloed gehad op volgende generaties. Het bewijst zijn stelling dat de kunst niet in het voorwerp op zich schuilt, maar in het "idee".


Reacties

Populaire posts van deze blog

Nikkers en negers in kinderboekjes

Bij het opruimen van onze "rommel" kamer vond ik tussen mijn oude kinderboeken een typisch 60-er jaren boekje: Oki en Doki bij de nikkers door Henri Arnoldus (1919-2002) en Carel Willem (Carol) Voges (1925-2001). Het zijn de kinderboekjes waarmee mijn generatie is opgevoed en die mijn leeftijdgenoten bekend moeten voorkomen.

Nee, de negers slapen niet.
"Jammer, dat de blanke mensen niet op ons eiland komen, anders..."
"Anders aten we ze op!" roepen de negers, die rond de hut van het opperhoofd zitten. "Blanke mensen smaken fijn," zegt het opperhoofd. Hij likt zijn lippen eens af.

Het is het tijdperk van de Bimbo-box, die ik in mijn blog Achter de feiten aan al eens vermeldde. Het is om je wild voor te schamen. Het is pas 50 jaar geleden dat dit soort boekjes bon ton waren. Godfried Bomans (1913-1971) schreef De Avonturen van Pa Pinkelman en ook deze boekjes werden geïllustreerd door Carol Voges. Er was sprake van een mateloze onnozelheid, onwetendh…

Non-conformisme

Ik heb een zwak voor mensen die zich non-conformistisch opstellen. Zij geven onze wereld kleur en zorgen er telkens voor dat ons referentiekader wordt doorbroken, gewild of ongewild. Zo kan ik veel plezier beleven als product en functie door non-conformisten worden losgekoppeld. Bekende voorbeelden zijn natuurlijk Duchamp met zijn pissoir, zijn kruk met wiel of Picasso met zijn zadel en fietsstuur. De kunstenaar koppelt de onderdelen los van hun functie en er ontstaat een nieuwe realiteit waarbij het nieuwe beeld een andere betekenis krijgt. Het is maar hoe je naar de diverse onderdelen kunt kijken.

De kunstenaar is volgens mij niet op zoek naar nieuwe functies of nieuwe beelden. Hij gebruikt wat hij in zijn omgeving ziet. Picasso ging bijna associatief te werk. Ik heb thuis de DVD "Le Mystère Picasso" en daarin is te zien hoe Picasso van het een op het ander komt. Hij produceert omdat hij niet anders kan, het ligt in zijn aard opgesloten om met beelden bezig te zijn.

Nieuwe…

Omdenken, het overwegen meer dan waard

Omdenken is een andere manier om naar de werkelijkheid te kijken. We kunnen door omdenken anders tegen problemen aankijken. Dit omdenken is voortgekomen uit het besef dat wij zelf onderdeel van het probleem zijn. Problemen bestaan namelijk als wij het moeilijk vinden om het beeld van wat het zou moeten zijn los te laten, om open te staan voor wat is of zou kunnen zijn. Uitgangspunt bij omdenken is dat als we het gevoel hebben dat we steeds vaster in het probleem draaien als we op een bepaalde manier op de werkelijkheid drukken, we beter eens de andere kant op kunnen bewegen. Omdenken levert vaak verrassende inzichten op en is eigenlijk niet meer of minder dan het stoppen met het zogenaamde vastdenken.

Als je handelen baseert op iets wat je níet wilt (een probleem), is de kans groot dat je in een neerwaartse spiraal belandt. Je bent dan als het ware bezig aan het dweilen met de kraan open. Bovendien is er meestal sprake van het waterbed-effect: druk ergens op het waterbed en ergens and…