Doorgaan naar hoofdcontent

Is vluchten een vorm van reizen?

Ik zocht laatst het woord reis op in de Dikke van Dale omdat ik wilde weten in hoeverre ik er mijn ervaringen en ideeën die betrekking hebben op het fenomeen reizen op een of andere wijze mee kon onderbouwen. Reizen gebeurt volgens mij optimaal als het doel van de reis opgesloten ligt in het reizen zelf; "to boldly go where no man has gone before". Het doel is niet het belangrijkste, de reis op zich is voor ons dan de reden van het verplaatsen. Horatius zei al: "Caelum non animum mutant qui trans mare currunt". Wij reizen niet vanwege onze wil om er beter van te worden of onze problemen te vergeten. Wij zijn nieuwsgierig en dat is een eigenschap die ons levenslang vergezelt en voortstuwt, als we geestelijk gezond blijven tenminste.

De mens droomt van verre landen, over grote reizen en het ontdekken en verleggen van grenzen. Ik verslond als jongeling de reisverhalen van Jules Verne en die van de grote ontdekkingsreizigers; ze spraken tot mijn verbeelding. Hoewel ik in mijn jeugd niet veel reisde, kwam ik door het lezen van die verhalen in verre en exotische oorden. Karl May was in mijn jeugd mijn favoriete schrijver; de man die mijn helden Winnetou en Old Shatterhand als geloofwaardige karakters tot leven riep terwijl hij zelf niet de globetrotter was die je zou verwachten bij zo'n oeuvre. Wij West-Europeanen kunnen dankzij onze welvaart gaan en staan waar wij willen. Een toeristisch of zakelijk visum is al gauw te verkrijgen en geld speelt voor ons niet een onoverkomelijk probleem. Er is altijd wel een mouw aan te passen. Hoe anders ligt dat bij de Indiërs die ik tegenkwam bij mijn recente reis naar India. Verschil moet er natuurlijk zijn, dat houden we onszelf voor, maar af en toe voelt het niet goed.

Wetenswaardig was dat er volgens van Dale een relatie bestaat tussen de woorden reizen en rijzen in de betekenis van opstaan en opbreken. De beschrijving "het gaan of trekken naar een verwijderde plaats of van de ene plaats naar de andere, of langs verschillende plaatsen terug naar het uitgangspunt" kreeg in het licht van het terugzenden van de vluchtelingen naar Turkije plotseling iets wrangs. Reizen klinkt me voor de mensen in die situatie te toeristisch in de oren en heeft ook iets teveel van een avontuurlijke en uit innerlijke noodzaak voortgekomen ontdekkingstocht. De omschrijving die ik vervolgens op het internet tegenkwam met de zoekfunctie Def: reizen leverde een belangrijke aanvulling op bij die ik in van Dale gevonden had. Bij http://www.woorden.org/woord/reis trof ik een voor mij wezenlijke verfijning aan: de reis was volgens deze site een "vrijwillige verplaatsing naar ergens anders dan waar je bent". Het woord "vrijwillig" maakt daarbij een wereld van verschil.

De vluchtelingen uit Syrië komen van ergens anders dan ze waren en worden vanaf gisteren door Europa op niet-vrijwillige basis teruggestuurd naar Turkije. Ze zijn volgens de laatste definitie dus duidelijk niet op reis en is daarbij het begrip 'terugreis' volgens mij dus ook niet van toepassing. Er is duidelijk geen sprake van vrijwilligheid en hoewel ze net als in de beschrijving van de Dikke van Dale wel degelijk "terug naar het uitgangspunt" gaan, vind ik het werkwoord  reizen hierbij niet zo kies. Het woord deportatie klinkt weliswaar niet zo vriendelijk, maar dekt de lading naar mijn inzien wel veel beter. Het is en blijft een onder dwang verplaatsen van personen door verdrijving of een andere dwangmaatregel. Bovendien is het begrip 'vluchteling' niet voor niets van toepassing; veruit de meeste personen die via Turkije in Griekenland aankomen zijn gevlucht. Het zijn geen reislustige toeristen die hier tijdelijk onze cultuur komen bewonderen of zich willen laten inspireren door onze buiten de grenzen geroemde empathie. Ze zijn ook niet meer of minder gelukzoekers dan wij, die hier toevallig geboren zijn. Reizen heeft voor hen een andere (emotionele) betekenis dan het ooit voor ons zal krijgen.

De verschillen zijn in deze tijden van globalisering te groot geworden. Tot in de uithoeken van deze wereld kunnen we weet hebben van elkaars welvaart en levenswijze. Waar reizen voor de ene bevolkingsgroep een mogelijkheid is tot opdoen van ervaringen en verrijking van het bestaan, is het reizen voor andere bevolkingsgroepen de enige mogelijkheid om aan een ellendige situatie te ontsnappen. Daarom vind ik de toevoeging "vrijwillig" tamelijk wezenlijk bij het omschrijven van het begrip reis. Ik merkte trouwens dat alleen al bij de zoektocht naar het woord reizen op een of andere manier veel gedachten in me naar boven kwamen; een ontdekkingsreis op zich. En zoals zo vaak bij mij het geval is de laatste tijd, roept elke vraag weer vele vragen op.






Reacties

Populaire posts van deze blog

Nikkers en negers in kinderboekjes

Bij het opruimen van onze "rommel" kamer vond ik tussen mijn oude kinderboeken een typisch 60-er jaren boekje: Oki en Doki bij de nikkers door Henri Arnoldus (1919-2002) en Carel Willem (Carol) Voges (1925-2001). Het zijn de kinderboekjes waarmee mijn generatie is opgevoed en die mijn leeftijdgenoten bekend moeten voorkomen.

Nee, de negers slapen niet.
"Jammer, dat de blanke mensen niet op ons eiland komen, anders..."
"Anders aten we ze op!" roepen de negers, die rond de hut van het opperhoofd zitten. "Blanke mensen smaken fijn," zegt het opperhoofd. Hij likt zijn lippen eens af.

Het is het tijdperk van de Bimbo-box, die ik in mijn blog Achter de feiten aan al eens vermeldde. Het is om je wild voor te schamen. Het is pas 50 jaar geleden dat dit soort boekjes bon ton waren. Godfried Bomans (1913-1971) schreef De Avonturen van Pa Pinkelman en ook deze boekjes werden geïllustreerd door Carol Voges. Er was sprake van een mateloze onnozelheid, onwetendh…

In memoriam Jan Jansen

Ik ontving eergisteren het bericht dat dirigent Jan Jansen afgelopen zaterdag 24 mei 2014 op 90-jarige leeftijd is overleden. Van Rose-Rie, zijn dochter die bij mij in het Zuid-Nederlands Kamerkoor zingt, had ik vorige week al gehoord dat het niet goed ging met hem. Toch kwam het bericht van het overlijden onverwacht voor me.

Jan Jansen was een begrip in Tilburg toen ik als 18-jarige jongeman aan het conservatorium kwam studeren. Mijn vrouw Kitty en haar moeder Trudy zongen bij Jan in zijn koren en hij was ook leraar aan het Paulus Lyceum waar Kitty van hem muziekles kreeg. Ik zou hem veel later opvolgen als muziekdocent aan die school. Jan was meer dirigent dan muziekdocent en hij werd geroemd om zijn initiatieven, zijn humor en vakmanschap. Ik keek op tegen Jan en ik heb destijds geen contact met hem (durven) zoeken ondanks het feit dat wij niet ver van elkaar woonden. Daar heb ik wel spijt van maar gedane zaken nemen geen keer. Vorig jaar heb ik hem opgezocht en we hadden een aller…

Ik had een droom (2)

Vannacht trof ik Dante op de stadsmuur van het Italiaanse plaatsje Lucca. Dante stelde me voor om samen het glas te heffen aan het pleintje waar het standbeeld van Puccini is geplaatst. Weldra zaten we in de stralende zon met een glas rode wijn in onze hand.

Dante:
Zullen we ons gesprek van gisteren voortzetten?

Ik:
Fijn, ik verheug me erop en ik ben zeer vereerd dat je na gisteren nog met me wilt praten.

Dante:
Natuurlijk! We hebben het gehad over het Heelal en over het multiversum. Ik moest erover denken, het is zo anders dan ik gewend ben om er tegenaan te kijken.

Ik:
Daar kan ik me alles bij voorstellen. Maar of je er op jouw manier over nadenkt, of op de manier van Hawking en Mlodinov, het blijft uiteindelijk ons bevattingsvermogen te boven gaan. En het model dat jij hanteert, heeft als grote voordeel dat ik het enigszins wél kan begrijpen.

Dante:
Dat bedoelde ik gisternacht ook te zeggen met mijn opmerking dat Hawking en Mlodinov het ook niet 'weten'.

Ik:
Dat begreep ik al en ik moe…