Doorgaan naar hoofdcontent

Denksport

Zygmunt Bauman (foto: AFP)
De socioloog en filosoof Zygmunt Bauman (1925-2017) is niet meer. De markante Pool/Brit met zijn Duits klinkende naam overleed maandag in zijn woonplaats Leeds op 91-jarige leeftijd. Hij is vooral beroemd geworden met de theorie van de vloeibare moderniteit. Leonie Breebaart legt in haar necrologie in het katern de Verdieping van het dagblad Trouw van vandaag begrijpelijk uit wat die theorie inhoudt: "In 'Postmodern Ethics' uit 1993 laat hij zien dat we in een tijdperk 'voorbij de morele verplichting' leven. Tegenwoordig kunnen we ergens aankomen, ons vermaken, consumeren en weer vertrekken zonder banden aan te gaan. We zijn als het ware toeristen geworden in ons eigen leven."

Bauman is ongeveer in dezelfde tijd geboren als mijn vader (1922-1989). Zij waren kinderen van hun tijd, die door een andere bril naar de wereld keken, eenvoudig omdat zij waren grootgebracht met andere normen en waarden in een andere tijd. De wereld zag er toen anders uit en vanuit dat perspectief zijn de veranderingen binnen de afgelopen eeuw voor hen enorm geweest. Zij waren geboren vlak na de Eerste Wereldoorlog, een tijd waarin afgerekend werd met het tijdperk van de zekerheid, zoals Stefan Zweig de vooroorlogse tijd in zijn boek De wereld van gisteren zo prachtig noemde. De Dada-beweging was hiervan een prachtig en energiek voorbeeld. Het was een tijd met grote omwentelingen; de kaarten van de wereldorde werden grondig geschud en herverdeeld. Het interbellum gaf niet veel rust en de crisis en de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog lieten natuurlijk hun sporen na bij de jonge generatie uit die tijd. Mijn vader was 18 en Bauman 15 jaar toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak. Het is niet vreemd dat juist die generatie zich bezig zou gaan houden met morele aspecten van ons bestaan; deze jonge volwassenen waren geëngageerd en maatschappelijk betrokken.

Overal kun je lezen dat Bauman één van de belangrijkste sociologen van onze tijd is. Wat je met zo'n kwalificatie moet, is me nooit duidelijk geweest. In principe is die aanduiding voor mij volstrekt overbodig en zegt het niks over al die andere briljante geesten die op dat moment niet in het voetlicht staan. Het zegt daarentegen alles over degene die het oordeel uitspreekt. Klaarblijkelijk zit competitie verankerd in onze genen en hebben wij, stervelingen, er behoefte aan om onze waardering voor de prestaties van grote persoonlijkheden langs de kwalitatieve of kwantitatieve lat te meten en te vergelijken. Omstreeks 1150 schreef Bernardus van Chartres: "Wij zijn als dwergen, zittend op de schouders van reuzen, zodat wij meer en verder zien dan zij, niet zozeer door de scherpte van onze eigen blik of door de lengte van ons lichaam, maar omdat wij in de hoogte worden getild en verheven worden door de grootheid van de reuzen". Maar goed, dat Bauman een invloedrijk, markant en uniek denker was en vanzelfsprekend een kind van zijn tijd, is duidelijk.

In de Verdieping staat een geweldig citaat van de toen negentigjarige Bauman over de huidige crisis in de democratie: "Macht is geglobaliseerd, maar de politiek is nog net zo lokaal als voorheen. We zien dat bijvoorbeeld met de migratiecrisis; het is een wereldwijd fenomeen, maar we handelen alsof het niet zo is. Onze instituties zijn er niet op berekend om te gaan met de wereldwijde afhankelijkheid." Als ik dit lees, weet ik niet of ik moet glimlachen of huilen. Glimlachen, omdat ik het herken en weet dat er weer andere, wellicht betere, tijden zullen aanbreken. Huilen, omdat ik me realiseer dat we eigenlijk met zijn allen verrekte weinig lessen trekken uit gebeurtenissen uit ons (recente) verleden. Het zet me aan het denken.

Reacties

Populaire posts van deze blog

Nikkers en negers in kinderboekjes

Bij het opruimen van onze "rommel" kamer vond ik tussen mijn oude kinderboeken een typisch 60-er jaren boekje: Oki en Doki bij de nikkers door Henri Arnoldus (1919-2002) en Carel Willem (Carol) Voges (1925-2001). Het zijn de kinderboekjes waarmee mijn generatie is opgevoed en die mijn leeftijdgenoten bekend moeten voorkomen.

Nee, de negers slapen niet.
"Jammer, dat de blanke mensen niet op ons eiland komen, anders..."
"Anders aten we ze op!" roepen de negers, die rond de hut van het opperhoofd zitten. "Blanke mensen smaken fijn," zegt het opperhoofd. Hij likt zijn lippen eens af.

Het is het tijdperk van de Bimbo-box, die ik in mijn blog Achter de feiten aan al eens vermeldde. Het is om je wild voor te schamen. Het is pas 50 jaar geleden dat dit soort boekjes bon ton waren. Godfried Bomans (1913-1971) schreef De Avonturen van Pa Pinkelman en ook deze boekjes werden geïllustreerd door Carol Voges. Er was sprake van een mateloze onnozelheid, onwetendh…

In memoriam Jan Jansen

Ik ontving eergisteren het bericht dat dirigent Jan Jansen afgelopen zaterdag 24 mei 2014 op 90-jarige leeftijd is overleden. Van Rose-Rie, zijn dochter die bij mij in het Zuid-Nederlands Kamerkoor zingt, had ik vorige week al gehoord dat het niet goed ging met hem. Toch kwam het bericht van het overlijden onverwacht voor me.

Jan Jansen was een begrip in Tilburg toen ik als 18-jarige jongeman aan het conservatorium kwam studeren. Mijn vrouw Kitty en haar moeder Trudy zongen bij Jan in zijn koren en hij was ook leraar aan het Paulus Lyceum waar Kitty van hem muziekles kreeg. Ik zou hem veel later opvolgen als muziekdocent aan die school. Jan was meer dirigent dan muziekdocent en hij werd geroemd om zijn initiatieven, zijn humor en vakmanschap. Ik keek op tegen Jan en ik heb destijds geen contact met hem (durven) zoeken ondanks het feit dat wij niet ver van elkaar woonden. Daar heb ik wel spijt van maar gedane zaken nemen geen keer. Vorig jaar heb ik hem opgezocht en we hadden een aller…

Ik had een droom (2)

Vannacht trof ik Dante op de stadsmuur van het Italiaanse plaatsje Lucca. Dante stelde me voor om samen het glas te heffen aan het pleintje waar het standbeeld van Puccini is geplaatst. Weldra zaten we in de stralende zon met een glas rode wijn in onze hand.

Dante:
Zullen we ons gesprek van gisteren voortzetten?

Ik:
Fijn, ik verheug me erop en ik ben zeer vereerd dat je na gisteren nog met me wilt praten.

Dante:
Natuurlijk! We hebben het gehad over het Heelal en over het multiversum. Ik moest erover denken, het is zo anders dan ik gewend ben om er tegenaan te kijken.

Ik:
Daar kan ik me alles bij voorstellen. Maar of je er op jouw manier over nadenkt, of op de manier van Hawking en Mlodinov, het blijft uiteindelijk ons bevattingsvermogen te boven gaan. En het model dat jij hanteert, heeft als grote voordeel dat ik het enigszins wél kan begrijpen.

Dante:
Dat bedoelde ik gisternacht ook te zeggen met mijn opmerking dat Hawking en Mlodinov het ook niet 'weten'.

Ik:
Dat begreep ik al en ik moe…