Doorgaan naar hoofdcontent

Denksport

Zygmunt Bauman (foto: AFP)
De socioloog en filosoof Zygmunt Bauman (1925-2017) is niet meer. De markante Pool/Brit met zijn Duits klinkende naam overleed maandag in zijn woonplaats Leeds op 91-jarige leeftijd. Hij is vooral beroemd geworden met de theorie van de vloeibare moderniteit. Leonie Breebaart legt in haar necrologie in het katern de Verdieping van het dagblad Trouw van vandaag begrijpelijk uit wat die theorie inhoudt: "In 'Postmodern Ethics' uit 1993 laat hij zien dat we in een tijdperk 'voorbij de morele verplichting' leven. Tegenwoordig kunnen we ergens aankomen, ons vermaken, consumeren en weer vertrekken zonder banden aan te gaan. We zijn als het ware toeristen geworden in ons eigen leven."

Bauman is ongeveer in dezelfde tijd geboren als mijn vader (1922-1989). Zij waren kinderen van hun tijd, die door een andere bril naar de wereld keken, eenvoudig omdat zij waren grootgebracht met andere normen en waarden in een andere tijd. De wereld zag er toen anders uit en vanuit dat perspectief zijn de veranderingen binnen de afgelopen eeuw voor hen enorm geweest. Zij waren geboren vlak na de Eerste Wereldoorlog, een tijd waarin afgerekend werd met het tijdperk van de zekerheid, zoals Stefan Zweig de vooroorlogse tijd in zijn boek De wereld van gisteren zo prachtig noemde. De Dada-beweging was hiervan een prachtig en energiek voorbeeld. Het was een tijd met grote omwentelingen; de kaarten van de wereldorde werden grondig geschud en herverdeeld. Het interbellum gaf niet veel rust en de crisis en de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog lieten natuurlijk hun sporen na bij de jonge generatie uit die tijd. Mijn vader was 18 en Bauman 15 jaar toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak. Het is niet vreemd dat juist die generatie zich bezig zou gaan houden met morele aspecten van ons bestaan; deze jonge volwassenen waren geëngageerd en maatschappelijk betrokken.

Overal kun je lezen dat Bauman één van de belangrijkste sociologen van onze tijd is. Wat je met zo'n kwalificatie moet, is me nooit duidelijk geweest. In principe is die aanduiding voor mij volstrekt overbodig en zegt het niks over al die andere briljante geesten die op dat moment niet in het voetlicht staan. Het zegt daarentegen alles over degene die het oordeel uitspreekt. Klaarblijkelijk zit competitie verankerd in onze genen en hebben wij, stervelingen, er behoefte aan om onze waardering voor de prestaties van grote persoonlijkheden langs de kwalitatieve of kwantitatieve lat te meten en te vergelijken. Omstreeks 1150 schreef Bernardus van Chartres: "Wij zijn als dwergen, zittend op de schouders van reuzen, zodat wij meer en verder zien dan zij, niet zozeer door de scherpte van onze eigen blik of door de lengte van ons lichaam, maar omdat wij in de hoogte worden getild en verheven worden door de grootheid van de reuzen". Maar goed, dat Bauman een invloedrijk, markant en uniek denker was en vanzelfsprekend een kind van zijn tijd, is duidelijk.

In de Verdieping staat een geweldig citaat van de toen negentigjarige Bauman over de huidige crisis in de democratie: "Macht is geglobaliseerd, maar de politiek is nog net zo lokaal als voorheen. We zien dat bijvoorbeeld met de migratiecrisis; het is een wereldwijd fenomeen, maar we handelen alsof het niet zo is. Onze instituties zijn er niet op berekend om te gaan met de wereldwijde afhankelijkheid." Als ik dit lees, weet ik niet of ik moet glimlachen of huilen. Glimlachen, omdat ik het herken en weet dat er weer andere, wellicht betere, tijden zullen aanbreken. Huilen, omdat ik me realiseer dat we eigenlijk met zijn allen verrekte weinig lessen trekken uit gebeurtenissen uit ons (recente) verleden. Het zet me aan het denken.

Reacties

Populaire posts van deze blog

Nikkers en negers in kinderboekjes

Bij het opruimen van onze "rommel" kamer vond ik tussen mijn oude kinderboeken een typisch 60-er jaren boekje: Oki en Doki bij de nikkers door Henri Arnoldus (1919-2002) en Carel Willem (Carol) Voges (1925-2001). Het zijn de kinderboekjes waarmee mijn generatie is opgevoed en die mijn leeftijdgenoten bekend moeten voorkomen.

Nee, de negers slapen niet.
"Jammer, dat de blanke mensen niet op ons eiland komen, anders..."
"Anders aten we ze op!" roepen de negers, die rond de hut van het opperhoofd zitten. "Blanke mensen smaken fijn," zegt het opperhoofd. Hij likt zijn lippen eens af.

Het is het tijdperk van de Bimbo-box, die ik in mijn blog Achter de feiten aan al eens vermeldde. Het is om je wild voor te schamen. Het is pas 50 jaar geleden dat dit soort boekjes bon ton waren. Godfried Bomans (1913-1971) schreef De Avonturen van Pa Pinkelman en ook deze boekjes werden geïllustreerd door Carol Voges. Er was sprake van een mateloze onnozelheid, onwetendh…

Non-conformisme

Ik heb een zwak voor mensen die zich non-conformistisch opstellen. Zij geven onze wereld kleur en zorgen er telkens voor dat ons referentiekader wordt doorbroken, gewild of ongewild. Zo kan ik veel plezier beleven als product en functie door non-conformisten worden losgekoppeld. Bekende voorbeelden zijn natuurlijk Duchamp met zijn pissoir, zijn kruk met wiel of Picasso met zijn zadel en fietsstuur. De kunstenaar koppelt de onderdelen los van hun functie en er ontstaat een nieuwe realiteit waarbij het nieuwe beeld een andere betekenis krijgt. Het is maar hoe je naar de diverse onderdelen kunt kijken.

De kunstenaar is volgens mij niet op zoek naar nieuwe functies of nieuwe beelden. Hij gebruikt wat hij in zijn omgeving ziet. Picasso ging bijna associatief te werk. Ik heb thuis de DVD "Le Mystère Picasso" en daarin is te zien hoe Picasso van het een op het ander komt. Hij produceert omdat hij niet anders kan, het ligt in zijn aard opgesloten om met beelden bezig te zijn.

Nieuwe…

Omdenken, het overwegen meer dan waard

Omdenken is een andere manier om naar de werkelijkheid te kijken. We kunnen door omdenken anders tegen problemen aankijken. Dit omdenken is voortgekomen uit het besef dat wij zelf onderdeel van het probleem zijn. Problemen bestaan namelijk als wij het moeilijk vinden om het beeld van wat het zou moeten zijn los te laten, om open te staan voor wat is of zou kunnen zijn. Uitgangspunt bij omdenken is dat als we het gevoel hebben dat we steeds vaster in het probleem draaien als we op een bepaalde manier op de werkelijkheid drukken, we beter eens de andere kant op kunnen bewegen. Omdenken levert vaak verrassende inzichten op en is eigenlijk niet meer of minder dan het stoppen met het zogenaamde vastdenken.

Als je handelen baseert op iets wat je níet wilt (een probleem), is de kans groot dat je in een neerwaartse spiraal belandt. Je bent dan als het ware bezig aan het dweilen met de kraan open. Bovendien is er meestal sprake van het waterbed-effect: druk ergens op het waterbed en ergens and…